تماس با ما پرسش های شما محصولات فرهنگی
شنبه ، ۷ آذر ۱۳۹۴ ، ۰۸:۵۴

قسمت چهارم؛ نقد و بررسی تاریخ نگاری محلی اصفهان در دوره‌ی اسلامی تا سده‌ی هفتم

نوشته شده توسط  امیر آغایلی
امتیاز این گزینه
(0 رأی)

جایگاه نویسندگان:

علی بن حمزه در زمره ی محدثین قرار داشته است، هر چند که شهرت ادبی او، شهرت وی به عنوان یک محدث را تحت الشعاع قرار داده بود، چنان که گفته شده : «و قد کان رجل من کبار اهل الادب». حمزه اصفهانی نیز ادیب، محدث و مورخ برجسته ای بود. برخی وی را جزء شعوبیه و مخالف اعراب می دانستند. (قنوات،1387: 67). از مافروخی کتابی در زمینه های حدیث و یا ادب باقی نمانده ولی او خود اشاره دارد که خاندانش خالی از ادیبان نبوده است. (مافروخی، 1312: 33).

کتب تاریخ محلی دینی:

موضوع این آثار، شرح حال رجال و علمای علوم دینی بخصوص محدثان بوده است. این گونه کتب هم به دلیل فرم و هم به دلیل محتوا به حوزه ی علوم دینی به ویژه علم حدیث اختصاص داشته اند و علت انتخاب عنوان دینی برای این دسته از کتب، همین امر می باشد. البته باید توجه داشت که تمامی این کتب توسط محدثین و یا به نیت معرفی محدثین و رجال دینی تألیف نشده اند.(قنوات،1387: 151). در این مقاله بیشتر مقدمه ی تاریخی ابتدای این کتب مدنظر خواهد بود و به تحلیل محتوا و ساختار این مقدمه ها پرداخته خواهد شد.

از ابتدای نگارش این آثار در قرن سوم تا قرن هفتم هجری، مجموعاً حدود 59 اثر از این گونه ی تاریخ نگاری محلی در سراسر ایران ، پدید آمده است. اصفهان با 9 عنوان کتاب پس از شهر بلخ، بیشترین آثار را به خود اختصاص داده است. از این 9 عنوان تنها از 3 کتاب ، نسخه یا نسخه هایی باقی مانده است.در بررسی گستره ی زمانی این کتب ، مشخص می شود که قرن سوم ، دوران آغاز نگارش این کتاب ها بوده است. در سده ی سوم، 4 عنوان کتاب پدید آمده است. روند نگارش این گونه کتب در سده های چهارم، پنجم اوج می گیرد و نهایتاً اواسط سده ی ششم و سده ی هفتم دوران افول این جریان است. (قنوات،1387: 152و153).

معرفی کتب تاریخ محلی دینی اصفهان:

تاریخ اصبهان:

ابوعبدالله محمد بن یحیی بن مَنده (ح 220-301 ق)، محدث حنبلی مذهب ، مولف این اثر می باشد. (ابونعیم، ج1: 222). امروزه از کتاب وی، نسخه ای در دست نیست ولی همچون دیگر کتب مفقوده به علت نقل قول های موجود در کتب دیگر، می توان به چارچوبه ی محتوایی این کتاب اشاراتی داشت. بر خلاف تصور برخی محققان، (طبری، محمدعلی، 1372: 313) که کتاب اصفهان حمزه را قدیم ترین کتاب تاریخ محلی اصفهان دانسته اند، قدیمی ترین کتاب، همین کتاب اصفهان ابن منده است.

اما تمام کتب مفقوده ی تاریخ محلی دینی اصفهان از این اقبال که اشارات و نقل قول های فراوانی از آنها در دیگر کتب باقی بماند ، برخوردار نبوده اند.به ویژه در مورد چند کتاب هیچ مطلب خاصی نمی توان اظهار کرد، چرا که در خلال مطالب کتابی، تنها به نام آنها اشاره شده و در مورد محتوای آن ها نیز سخنی به میان نیامده است. از جمله ی این کتاب ها تاریخ اصبهان ابوعبدالله محمد بن اسحاق بن محمد بن یحیی بن مَنده، نامدارترین شخص از خاندان ابن منده می باشد. در مورد کتاب اصبهان وی هیچ جا ذکری به بیان نیامده است به جز در اسماءالمولفین و آثارالمصنفین که تنها در این اثر به کتاب مذکور اشاره شده است. (بغدادی، 1413: ج6؛ 57). کتاب شخص دیگری از خاندان ابن منده نیز با همین سرنوشت روبرو می باشد. تنها اشاره به کتاب تاریخ اصبهان ابوالقاسم عبدالرحمن بن محمد بن اسحاق بن مَندَه را باید در الکامل ابن اثیر جست. ابن اثیر به محتوا و ساختار این کتاب هیچ گونه اشاره ای ندارد. (ابن اثیر:الکامل، 1989: ج6، 275). معجم اصفهان ابوطاهر سلفی نیز از همین گونه کتب است. ابن عماد اشاره دارد که این کتاب درباره ی افرادی بوده که وی از آنها حدیث شنیده است.ابوالشیخ از این کتاب با عنوان السفینه الاصفهانیه نام برده است.(سخاوی، 1368: 283). از کتاب اصبهان عقیلی نیز تنها در ذکر اخبار اصبهان سخن رفته است. (ابونعیم، 1931: ج1: 209). از تاریخ اصفهان ابوبکر محمد معدّل نیز تنها سخاوی نام می برد (سخاوی، 1368: 293)). پر واضح است که در مورد این کتب نمی توان سخن بیشتری گفت اما وضعیت تمام کتاب های تاریخ محلی دینی اصفهان، بدین منوال نیست.

طبقات المحدثین باصبهان والواردین علیها:

این کتاب نوشته ی ابومحمد عبدالله بن محمد بن جعفر بن حیان اصفهانی معروف به ابوالشیخ اصفهانی و ابوالشیخ انصاری (274- 369 ق) می باشد که محدثی سرشناس بود. کتاب طبقات المحدثین باصبهان که همانند کتابهای مشابه خود، به زبان عربی نوشته شده، قدیمی ترین تاریخ محلیِ در دسترسِ مربوط به اصفهان می باشد.

تاریخ اصبهان:

این کتاب، تألیف ابوبکر احمد بن موسی بن مردویه بن فورک، مشهور به ابن مردویه (323-410ق) می باشد. از این کتاب نیز، امروزه نسخه ای در دست نیست اما به دلیل وجود نقل های فراوان در کتب دیگر، دست کم می توان در مورد محتوا و چارچوبه ی این کتاب سخن گفت. سمعانی (سمعانی، 1962: ج1: 160و 259) ، سخاوی (سخاوی، 1368: 292) ، ذهبی (ذهبی، 1993، ج23: 527، 589) و حافظ ابونعیم و یاقوت حموی به این کتاب اشاره داشته اند.

ذکر اخبار اصبهان:

این کتاب توسط احمد بن عبدالله بن اسحاق بن موسی بن مهران اصفهانی، مشهور به حافظ ابونعیم اصفهانی (430- 336 ق) به نگارش در آمده است. خوشبختانه این کتاب نیز به طور کامل به جای مانده است.

تاریخ اصبهان:

نوشته ی ابوزکریا یحیی بن عبدالوهاب بن محمد بن مَندَه (434-511 یا 512 ق) می باشد. وی آخرین شخصیت برجسته از خاندان ابن منده بوده است. (ابن خلکان، 1995: ج2: 278).از این کتاب وی، تنها بخش کمی باقی مانده است که آن هم در شهر دمشق و در کتابخانه ای به نام ظاهریه نگهداری می شود. (قنوات، 1387: 193). اما همچون دیگر کتب که نقل قول های فراوانی از آن در دیگر کتب موجود است، از این کتاب نیز بسیار سخن گفته شده است.

افزودن نظر






کد امنیتی
بازنشانی

قدرت گرفته از جی‌کامنت فارسی ، ترجمه و بازنویسی : سی‌ام‌اس فارسی

خبرنامه

با عضویت در خبرنامه از جدیدترین مطالب و تغییرات سایت آگاه شوید.










تصویر روز

نمایش ویدئو از آپارات

بنر

آمار بازدیدکنندگان

mod_vvisit_counterامروز181
mod_vvisit_counterدیروز867
mod_vvisit_counterاین هفته1948
mod_vvisit_counterاین ماه14761
mod_vvisit_counterکل بازدیدها1234752

درباره گروه

گروه اصفهان شناسی زنده رود از تابستان 87 توسط جمعی از دوستاران و علاقه‌مندان به اصفهان، فعالیت خود را در زمینه‌ی اصفهان شناسی و معرفی میراث فرهنگی، تاریخی و هنری اصفهان آغاز نمود .
دارای مجوز رسمی از سوی فرمانداری استان اصفهان با شماره ثبت 2661

تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت برای گروه اصفهان شناسی زنده رود محفوظ می باشد. © 1392 طراحی سایت: فناوری اطلاعات خلیج فارس