تماس با ما پرسش های شما محصولات فرهنگی
سه شنبه ، ۱ دی ۱۳۹۴ ، ۱۰:۴۳

قسمت پایانی؛ نقد و بررسی تاریخ نگاری محلی اصفهان در دوره‌ی اسلامی تا سده‌ی هفتم

نوشته شده توسط  امیر آغایلی
امتیاز این گزینه
(0 رأی)

نقد تاریخنامه های دینی اصفهان:

در تمامی ایران، زبان عربی، زبان مورد استفاده ی تمامی نویسندگان این گونه کتب بوده است. علت آن نیز به ماهیت و محتوای این آثار باز می گردد. اگر از مقدمه ی تاریخی- جغرافیایی کم حجم ابتدای این کتاب ها صرف نظر کنیم، این آثار به طور کامل در حوزه ی علوم دینی بالاخص علم حدیث قرار می گیرند. همچنین نویسندگان این کتب همه از محدثین بوده اند و زبان علم حدیث از ابتدا تا به امروز زبان عربی بوده است.(قنوات،1387: 159).

بایسته است که در باب انگیزه ها و عوامل تألیف تاریخ های محلی  دینی و اهمیت این کتب و جایگاه نویسندگان این آثار به نکاتی اشاره شود. می توان انگیزه ی مشترک تمامی نویسندگان تاریخنامه های محلی اعم از دینی و دنیوی را حب الوطن یا عشق به زادگاه در نظر گرفت.همچنین کمک به ترویج علم حدیث یکی از اصلی ترین انگیزه های نگارش این گونه کتب بوده است. در برخی منابع به کثرت محدثین اصفهانی و رونق و رواج علم حدیث در شهر اصفهان و برخی محله های آن اشاره شده است (سمعانی،1962:ج1: 284وج2: 39،ج3: 376).بنابراین جای تعجب نیست که اصفهان دارای تعداد قابل توجهی از کتب تاریخ محلی دینی می باشد. البته برخی از این نویسندگان به توصیه ی یاران و آشنایان نیز، در نگارش این کتب اشاره داشته اند. به عنوان نمونه ،ابونعیم در خطبه ی آغازین کتاب ذکر اخبار اصبهان به خواهش گروهی از دوستان برای تحریر این کتاب اشاره دارد.البته عامل انگیزشیِ توصیه و تشویق دوستان در برخی از دیگر کتب تاریخ محلی غیر اصفهانی نیز مسبوق به سابقه است. عبدالغافر مؤلف السیاق لتاریخ نیشابور نیز به توصیه ی دوستانش برای نگارش کتاب اش اشاره دارد (صریفینی، 1362؛ 5).

اهمیت کتب تاریخ محلی دینی در زاویه ی دید متفاوت آنها نسبت به تاریخ های عمومی و پرداختن به برخی از بخش هایی نادیده از تاریخ شهر و نواحی اطراف آن است. همچنین نویسندگان این کتب به شخصیت هایی پرداخته اند که معمولاً در تاریخ های عمومی بدانها کمتر پرداخته شده است. علاوه بر این از این کتب می توان به اوضاع علمی و فرهنگی منطقه نیز تا حدی  دست یافت.(قنوات،1387: 166).

نیز جایگاه طبقاتی این نویسندگان مشخص می باشد. نویسندگان کتب تاریخ محلی دینی اصفهان همچون سایر نویسندگان این گونه ی تاریخی، تماماً از محدثین بوده اند. اما نکته ی قابل توجه این است که اغلب این محدثین اصفهانی از محدثین شاخص بوده اند. ابوالشیخ انصاری، حافظی معظم و معتبر بوده است (ابن عماد، 1986: ج1، 32)، ابوعبدالله محمد بن اسحاق از خاندان ابن منده را در حفظ حدیث یگانه روزگار می دانستند (ابن کثیر، 1986: 333)،ابوبکر بن مردویه را « ملک الحفاظ» می خوانده اند (ابونعیم، 1931، ج1، 168) و همچنین ابونعیم از بزرگان این عرصه بوده است. (ذهبی، 1993: 275).

نتیجه:

با بررسی کتب تاریخ محلی دنیوی و با استفاده از فصل مشترک محتوایی این آثار ، الگوواره ای مفهومی قابل استخراج است که شامل عناصری می باشد که این آثار بر محوریت آنها سامان می یابند. اساطیر مرتبط با نحوه ی تأسیس ، سازندگان و ساکنان نخستین شهر، محاسن و فضائل و عجائب و غرائب منتسب ، داده های جغرافیایی و اداری ، مشاهیر و معاریف و بعضاً روایت برخی حوادث تاریخی شهر یا منطقه ی مورد نظر از جمله ی این گونه عناصر هستند. آثار محلی دینی نیز از الگوواره ای شکلی و محتوایی تبعیت می کنند.به لحاظ شکلی، این گونه آثار معمولاً از دو بخش تشکیل شده اند: یک بخش آن ها مقدمه ای است که در ابتدای کتاب قرار گرفته است و بخش دیگر معرفی مشاهیر دینی می باشد. حجم قسمت نخست در مقایسه با قسمت معرفی مشاهیر بسیار کمتر است.به لحاظ محتوایی ساختار این مقدمه ها ی تاریخی از مطالب جغرافیایی، تاریخی و فضائل و محاسن شهر یا ناحیه ی مورد نظر تشکیل شده است،قسمت معرفی مشاهیر نیز تبعاً به زندگینامه ی این افراد اختصاص دارد.

کتب تاریخ محلی دنیوی اصفهان تقریباً از الگوی مشترکی که اشاره شد، پیروی می کنند.هر چند که این آثار ضمن تبعیت از الگوی محتوایی محلی نگاری ایران ، دارای تمایزات خاصی نیز می باشند.این تمایزات در کتاب محاسن اصبهان از حیث محوریت و زمینه ی مفهومی و انگیزشی می باشند. قلائدالشرف نیز به اعتباری هم کتابی از جنس کتب محلی است و هم از جنس کتب تاریخ عمومی ، بنابراین این اثر حاوی تمایزات شکلی و ماهوی می باشد.کتب محلی دینی اصفهان نیز به لحاظ شکلی و چیدمان مطالب کاملاً پیرو الگوی رایج هستند.هر چند که این آثار نیز حاوی پاره ای ممیزات و ویژگی ها هستند.وجود شالوده ای مشترک به شکل جریانی از مطالب تاریخی و اسطوره ای و جغرافیایی مرتبط با اصفهان ، ممیز این آثار می باشد.

محلی نگاری دینی و دنیوی اصفهان از یکدیگر متأثر بوده اند.این تأثیر و تأثرات به ویژه در قسمت های فضائل و محاسن این آثار جلوه گر است.این قسمت ها در این کتب، غالباً مشابه است و تقریباً می توان گفت که مولفین این آثار به ترتیب تقدم و تأخر زمانی وامدار یکدیگر هستند. اساطیر مربوط به تأسیس و بنای شهر، ارزیابی و قضاوت های همیشه نیک پادشاهان و امرا و حکما و مشاهیر راجع به آن، افسانه های مربوط به عوارض طبیعی و جغرافیایی شهر و کرامات مربوط به این پدیده ها، همه و همه مهره های عِقد تاریخنامه های محلی دینی و دنیوی اصفهان است.

هر چند که از سه کتاب تاریخ محلی دنیوی اصفهان ، دو عنوان کتاب آن مفقود می باشد اما می توان حدس زد که این دو کتاب نیز همچون محاسن به زبان عربی نگاشته شده بوده اند.از آنجا که نویسندگان کتب محلی دینی نیز محدثان بوده اند و این گونه کتب به نوعی کاربری دینی نیز داشته اند، طبعاً زبان این آثار نیز عربی بوده است.بنابراین چون این کتب به زبان عربی نگاشته شده بوده اند، مخاطبین این کتاب ها نیز افراد عربی دان بوده و این آثار در میان عموم مردم جایگاهی نداشته اند. فضلا و ادبا و محدثین شهر گسترهی مخاطبین این کتب را تشکیل می داده اند.

مسلماً انگیزه ی نویسندگان این کتب، همانند عموم مؤلفین، کم و بیش انگیزه های علمی نیز بوده است. دلبستگی و تعلق خاطر به زادگاه یا همان حب وطن نیز از عوامل انگیزشی این نویسندگان محسوب می شده است. همچنین کمک به ترویج علم حدیث یکی از اصلی ترین انگیزه های نگارش  کتب محلی دینی بوده است.

نویسندگان کتب تاریخ محلی دینی اصفهان همچون سایر نویسندگان این گونه ی تاریخی، تماماً از محدثین بوده اند. اما نکته ی قابل توجه این است که اغلب این محدثین اصفهانی از محدثین شاخص بوده اند. گروه نویسندگان آثار محلی دنیوی نیز خالی از محدثین نیست.علی بن حمزه و حمزه اصفهانی از محدثین صاحب نام این عرصه بوده اند.

علی بن حمزه در زمره ی محدثین قرار داشته است، هر چند که شهرت ادبی او، شهرت وی به عنوان یک محدث را تحت الشعاع قرار داده بود ، حمزه اصفهانی نیز ادیب، محدث و مورخ برجسته ای بود. برخی وی را جزء شعوبیه و مخالف اعراب می دانستند. از مافروخی کتابی در زمینه های حدیث و یا ادب باقی نمانده ولی او خود اشاره دارد که خاندانش خالی از ادیبان نبوده است.

بر پایه آنچه تاکنون اشاره شد می توان این گونه استنتاج نمود که تاریخنگاری محلی اصفهان در دو شاخه ی دینی و دنیوی ،دارای رشدی ناموزون بوده است. محلی نگاری دینی اصفهان هم به لحاظ کمی و هم استمرار زمانی در طی قرون، نسبت به محلی نگاری دنیوی از موقعیت بهتری برخوردار بوده است. کثرت محدثین اصفهانی و رونق و رواج علم حدیث در شهر اصفهان و برخی محله های آن و همچنین حضور خاندان های مروج علوم دینی چون خاندان ابن منده را می توان از دلایل رشد بیشتر محلی نگاری دینی محسوب نمود.

منابع:

1-_________________(1989):الکامل فی التاریخ،داراحیاءالتراث العربی،الطبعه الاولی،بیروت.

2-ابن حجر،احمد بن علی(1995):الاصابه فی تمییز الصحابه،تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض،دارالکتب العلمیه،الطبعه الاولی،بیروت.

3-ابن خلکان(1995):وفیات الاعیان و انباءابناءالزمان،تصحیح محمد عبدالرحمان المرعشلی،داراحیاء تراث العربی،الطبعه الاولی،بیروت.

4-ابن رسته(1365):الاعلاق النفیسه،ترجمه و تعلیق حسین قره چانلو،موسسه انتشارات امیرکبیر،تهران.

5-ابن عماد،شهاب الدین(1986):شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق الارناووط،ط الاولی،بیروت.

6-ابن کثیر،ابوالفداء اسماعیل بن عمر(1986):البدایه و النهایه،دارالفکر،بیروت.

7-ابوالشیخ ،ابومحمد عبدالله بن محمد(1992):طبقات المحدثین باصبهان و الواردین علیها، دراسه و تحقیق عبدالغفور عبدالحق برالبلوشی،موسسه الرساله،الطبعه الثانیه،بیروت.

8-ابونعیم ، حافظ(1377):ذکر اخبار اصبهان ،ترجمه نورالله کسایی،انتشارات سروش،چاپ اول ،تهران.

9-______________(1931):ذکر اخبار اصفهان،تصحیح اسون ددرینگ،لیدن.

10-بغدادی،اسماعیل پاشا(1413):اسماءالمولفین و آثارالمصنفین،دارالکتب العلمیه،بیروت.

11-تتوی،احمد بن نصرالله (1382):تاریخ الفی،به تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد،انتشارات علمی و فرهنگی،تهران.

12-حاکم نیشابوری ، ابو عبدالله (1375):تاریخ نیشابور، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری،تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی،نشرآگه،چاپ اول، تهران.

13-حمزه اصفهانی(بی تا): سنی ملوک الارض و الانبیاء،دار مکتبه الحیاه ،بیروت.

14-خواندمیر،غیاث الدین بن همام الدین الحسینی(1333): حبیب السیر ،کتابخانه خیام ، تهران.

15-ذهبی ، شمس الدین محمد بن احمد(1993):تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، دارالکتب العربی، ط الثانیه، بیروت 1993.

16-رافعی قزوینی،عبدالکریم بن محمد(1987):التدوین فی اخبار قزوین،ضبط نصّه و حقق متنه الشیخ عزیزالله العطاردی،دارالکتب العلمیه ،بیروت.

17-روزنتال،فرانتس(1366):تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ترجمه اسدالله آزاد، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی،چاپ دوم ، مشهد.

18-سخاوی،عبدالرحمان(1368):الاعلان بالتوبیخ لمن ذم اهل التاریخ،مندرج در تاریخ تاریخ نگاری در اسلام،فرانتس روزنتال،ترجمه اسدالله آزاد، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی،ج2،مشهد.

19-سمعانی،ابوسعید عبدالکریم بن محمد(1962):الانساب،تحقیق عبدالرحمان بن یحیی المعلی الیمانی،مجلس دایره المعارف العثمانیه ، الطبعه الاولی ،حیدرآباد.

20-سهمی، حمزه بن یوسف (1987):تاریخ جرجان، تحت مراقبه محمد عبدالمعیدخان،عالم الکتب،الطبعه الرابعه،بیروت.

21-صریفینی،ابواسحاق ابراهیم بن محمد(1362): الحلقه الاولی من تاریخ نیسابور،اعداد محمد کاظم المحمودی ،جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه فی قم المقدسه.

22-طبری،محمد علی(1372):زبده الآثار،انتشارات امیرکبیر،تهران.

23-قفطی ، جمال الدین (1424):إنباه الرواه علی أنباه النّحاه،تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم،بیروت.

24-قمی،حسن بن محمد بن حسن(1361):تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن قمی،تصحیح سید جلال الدین تهرانی،انتشارات طوس، تهران.

25-مافروخی،مفضل بن سعد(1312):محاسن اصفهان، تصحیح سید جلال الدین الحسینی التهرانی،چاپخانه مجلس شورای ملی،چاپ اول ،تهران.

26-___________________(1328):محاسن اصفهان، ترجمه حسین بن محمد آوی،باهتمام عباس اقبال آشتیانی،شرکت سهامی چاپ ، تهران.

27-مقدسی،محمد بن احمد(1361):احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم،ترجمه علی نقی منزوی،شرکت مولفان و مترجمان ایران،تهران.

28-ناشناس،(1384):المختصر من کتاب السیاق لتاریخ نیسابور،تحقیق محمد کاظم المحمودی،میراث مکتوب،تهران.

29-ناشناس،(1366):تاریخ سیستان،تصحیح ملک الشعرای بهار،انتشارات پدیده خاور،چاپ دوم.

30-ناشناس،(بی تا):مجمل التواریخ و القصص،تصحیح ملک الشعرا بهار،کلاله خاور،تهران.

31-نرشخی،ابوبکر محمد بن جعفر(1362):تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمدبن محمد بن نصر القباوی،تصحیح و تحشیه مدرس رضوی،انتشارات طوس ، تهران.

32-واعظ بلخی،ابوبکر(1350):فضائل بلخ ، ترجمه عبدالله بن محمد بن محمد، تصحیح عبدالحی حبیبی،بنیاد فرهنگ ایران،تهران.

33-یاقوت حموی(1993):معجم الادباء،تصحیح احسان عباس،انتشارات دارالمغرب الاسلامی،بیروت.

34-__________(1995):معجم البلدان، دار صادر ، بیروت.

مقالات:

Jurgen Paul(2000):The Histories of Isfahan,Mafarruki's Kitab Mahasin Isfahan,Iranian Studies,volum33.

 

 

 

افزودن نظر






کد امنیتی
بازنشانی

قدرت گرفته از جی‌کامنت فارسی ، ترجمه و بازنویسی : سی‌ام‌اس فارسی

خبرنامه

با عضویت در خبرنامه از جدیدترین مطالب و تغییرات سایت آگاه شوید.










تصویر روز

نمایش ویدئو از آپارات

بنر

آمار بازدیدکنندگان

mod_vvisit_counterامروز181
mod_vvisit_counterدیروز867
mod_vvisit_counterاین هفته1948
mod_vvisit_counterاین ماه14761
mod_vvisit_counterکل بازدیدها1234752

درباره گروه

گروه اصفهان شناسی زنده رود از تابستان 87 توسط جمعی از دوستاران و علاقه‌مندان به اصفهان، فعالیت خود را در زمینه‌ی اصفهان شناسی و معرفی میراث فرهنگی، تاریخی و هنری اصفهان آغاز نمود .
دارای مجوز رسمی از سوی فرمانداری استان اصفهان با شماره ثبت 2661

تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت برای گروه اصفهان شناسی زنده رود محفوظ می باشد. © 1392 طراحی سایت: فناوری اطلاعات خلیج فارس